Symfonizm Mahlerowski

Rozpoczynam zupełnie nowy cykl esejów o muzyce Gustawa Mahlera. Kompozytor ten jest bardzo mało znany w naszym kraju, przez co wymaga większego wysiłku, aby przedstawić jego twórczość. Co miesiąc będę prezentował i analizował jedną jego symfonię. W tym miesiącu krótki tekst wprowadzający was w świat muzyki Mahlera, oraz próba przedstawienia pierwszej symfonii. Myślę, że nawet powstanie osobny dział, gdzie będę mógł wykazać się wiedzą na temat tego kompozytora. Jak zawsze czekam też na wasze uwagi i opinie.

Symfonizm Mahlerowski wyłania się z jednej, totalnej, wszechogarniającej idei. Najbardziej lapidarnie określają ją słowa samego Mahlera: "Symfonia znaczy dla mnie budowanie świata wszelkimi możliwymi środkami istniejących technik".

Idea, która wywodzi się z romantycznej filozofii muzyki; idea zrodzona z wiary w możliwośc bezpośredniego wyrażania, odzwierciedlania rzeczywistości przez muzykę. Muzyka jest tutaj pojmowana jako najdoskonalsza realizacja zasady świata.

Symfonizm, więc - to nie proste i normalne komponowanie kolejnych symfonii jak w czasach Haydna i Mozarta. Symfonizm to droga - trudna, pełna przeszkód, wymagająca odwagi, heroizmu; droga wzwyż, często żmudna wspinaczka; nieustanne zdobywanie nowych terenów, odsłanianie nowych horyzontów; poznawanie i opanowywanie rzeczywistości. Każde nowe dzieło obejmować powinno całość; i w każdym ta wizja świata powinna być inna (jakkolwiek wszystkie wizje związane są jedną wspólną muzyczną zasadą świata). Wzór takiej drogi daje Beethoven (a rysuje się już ona być może w ostatnich symfoniach Mozarta). Każda z symfonii - jakkolwiek głęboko byłyby ze sobą spokrewnione - jest budowaniem świata od podstaw; jest kompozytorską, muzyczną indywidualizacją świata.

Symfonizm Mahlera - obejmujący również Lied von der Erde i cykle pieśni z orkiestrą - to wśród wszystkich indywidualnych symfonizmów świat najbardziej złożony, bogaty, różnolity, różnoelementowy - jakkolwiek robiony z tej samej zasadniczo mahlerowskiej substancji muzycznej. Jeżeli zaś idzie o formę - architektonikę symfonii - przeplatają się tu dwie tendencje:

klasyczna (wyrażająca się skłonnością do cyklu czteroczęściowego, formy sonatowej, formy ronda itd.)
romantyczna (znajdująca upodobanie w formach-hybrydach i cyklach wieloczęściowych, jakby epickich).

Symfonie II, III,IV, VIII są wokalno-instrumentalne (VIII to największa w dziejach muzyki symfonicznej apoteoza wokalizmu); pozostałe czysto instrumentalne.

Kiedy Mahler wstępuje na drogę symfonii (1888), symfonizm europejski osiągnął już, zdawałoby się szczyt rozwoju: w symfoniach Brahmsa i Brucknera, Czajkowskiego i Dworzaka, poematach Liszta, a nade wszystko może w dramatach Wagnera.

Co jeszcze można w tej dziedzinie nowego powiedzieć?

W istocie Mahler swym złożonym i niejednolitym językiem mówi tu rzeczy niesłychanie ważkie i nowe, choć ich nowość właściwie docenić zdolni jesteśmy dopiero my, na początku wieku dwudziestego pierwszego.

W interpretowaniu dziedziny Mahlerowskiego symfonizmu kategorie czysto muzyczne wykazują swoją ograniczoność, domagają się rozszerzenia o pewną sieć analogii. Samo wewnętrzne bogactwo muzyki każe nam przyrównywać symfonię do dramatu, tragedii, eposu, fresku, wizji symbolicznej, nadrealistycznej czy ekspresjonistycznej; intensywność samej muzyki każe nam odczuwać w symfonii wyznanie wiary, metafizyczną intuicję bytu i istnienia. Tutaj w najpełniejszy sposób - po muzyce Wagnera - potwierdza się prawda, że muzyka jest w swojej istocie szczególnego rodzaju symboliką.

Pierwsza symfonia

1 stycznia 1885 dwudziestopięcioletni Mahler kończy cykl pieśni Lieder eines fahrenden Gesellen (swoje drugie po Klagende Lied dzieło orkiestrowe); a już w 1884 zaczyna komponować I symfonię D-dur. Praca nad tym dziełem trwałą cztery lata - do 1888; prawykonanie odbyło się 20 listopada 1889 w Budapeszcie, drugie zaś wykonanie w Hamburgu 27 października 1893. Symfonia nosiła tytuł Tytan, poemat dźwiękowy w formie symfonii¹ i składała się z 5 części w 2 członach (Abteilungen).

¹ Ściślej - tytuł Tytan nadał jej Mahler dopiero w Hamburgu. Tam też w programie koncertu wydrukowano podane wyżej tytuły w zacytowanym brzmieniu (istnieje kilka wariantów; w oryginale:

I.Teil. Aus den Tagen der Jugend, Blumen-, Frucht- und Dornstücke: